Geheimhouding is uit. In de 17e eeuw hield de grote natuurkundige Newton zijn wiskundige ontdekkingen tientallen jaren geheim om te voorkomen dat iemand anders met de eer ging strijken,[1] maar  tegenwoordig worden onderzoekers aangemaand om hun complete ruwe gegevens zo snel mogelijk op internet te zetten. Dat zou dubbel onderzoek besparen en fraude tegengaan. Ik denk dat het nut voor fraudebestrijding worden overschat, en dat die verplichte openbaarheid kwaad kan doen.

Het is een misverstand dat onderzoekers niemand in hun keuken laten kijken. Bij onderzoek naar de oorzaken van ziektes is het heel gebruikelijk dat verschillende onderzoekscentra hun gegevens combineren. Dat heet poolen, naar het Engelse woord voor ‘vijver’. Maar fraudeurs zullen zich daar waarschijnlijk aan onttrekken; wie de onlangs ontmaskerde sociaalpsycholoog uit Tilburg had gevraagd om mee te doen aan een pooling van vleeshuftergegevens was vermoedelijk met een kluitje in het riet gestuurd. NWO, een overheidsinstelling die veel van het onderzoek aan universiteiten financiert, hoopt dat verplichte openbaarmaking van ruwe data ertoe zal leiden dat dergelijke fraudeurs eerder worden ontmaskerd.

Ik betwijfel dat. Als het verplicht wordt ruwe meetgegevens te openbaren verzint een beetje fraudeur die meetgegevens er gewoon bij, en zelfs als hij dat onhandig doet gaan andere wetenschappers die getallen niet narekenen. Ze hebben het al druk genoeg. En al zou iemand het narekenen en verdenking opvatten, wat dan? Verdenken is één maar bewijzen is twee. Je kunt de mogelijkheid openen om iemand anoniem te beschuldigen, maar een wetenschapper kan vijanden hebben die dat misbruiken. Ik zie meer in het systeem van het instituut waar ik zelf bij werk.[2] Wij hebben tweehonderd jonge onderzoekers die met ruwe gegevens werken. Daarvan krijgen er per jaar telkens vijftien bezoek van de kwaliteitscommissie. Die commissie helpt beginnende wetenschappers om hun onderzoek te organiseren, maar bij zo’n audit kijken ze ook in de PC van de onderzoeker en ze vragen hem om te demonstreren hoe hij aan de getallen van zijn laatste publicatie kwam. Ik zie meer in zo’n controle dan in het op internet zetten van onderzoeksgegevens in de hoop op een idealist die het narekent en aan de bel trekt.

Het openstellen van ruwe gegevens biedt bovendien aan kwaadwillende organisaties nieuwe mogelijkheden om onderzoek te ondermijnen. Sommige organisaties kunnen lelijk getroffen worden door uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek. Het kan een ministerie betreffen waarvan het beleid niet blijkt te werken of een actiegroep die de gevaren van een milieuramp heeft overdreven,[3] maar het zijn vooral industrieën die last hebben van universitaire research. Asbestproducenten moeten betalen als asbest longkanker blijkt te veroorzaken en oliemaatschappijen zien hun omzet bedreigd door klimaatonderzoek. Ook fabrikanten van bier, frisdrank en roomboter ondervinden nadelige publiciteit als gevolg van universitair onderzoek. Daarom doen deze bedrijven aan ‘defensieve research’. Ze financieren onderzoek dat zo is opgezet dat de nadelige effecten niet worden gevonden. Ook laten ze public relations bureaus campagnes ontwerpen om slecht nieuws onschadelijk te maken. Het PR bureau Hill & Knowlton bedacht ooit voor de tabaksindustrie een strategie om het onderzoek naar roken en longkanker te neutraliseren.[4] [5] Die strategie was even simpel als doeltreffend: niet bestrijden, alleen twijfel zaaien. Er moesten krantenkoppen komen met woorden als: “Controversy! Contradiction! Other Factors! Unknowns!”[6] Het doel was niet om onderzoek te ontkrachten maar om onzekerheid te creëren. “Doubt is our product”.[7] [8] Die strategie is overgenomen door vrijwel alle bedrijven die door universitair onderzoek in het nauw komen.

Zo’n industrie wordt enorm geholpen als ze de complete getallen van de tegenstander in handen hebben. Ze hoeven geen bedrog of grove fouten aan te tonen, één uitkomst die in een andere richting wijst is genoeg. ‘Zeker, er is wellicht een nadelig effect, maar niet bij vrouwen boven de veertig. Moet dat niet worden uitgezocht?’ Het kan ook vegetariërs betreffen, of mensen met huisdieren. Als de computer lang genoeg draait vind je altijd iets, en het PR bureau zorgt dat de nieuwe ontdekkingen met de juiste spin in de krant en op de TV komen.

Waarom zorgen wetenschappers niet dat er maar één conclusie mogelijk is uit hun gegevens? Daarin zit het verschil tussen wetenschappers en advocaten.[9] Een advocaat presenteert alleen de gunstige kanten van de zaak van zijn cliënt, en uit zijn pleitnota is maar één conclusie mogelijk: wij hebben gelijk. De advocaat van de tegenpartij geeft de andere kant van de medaille, en de rechter beslist. Zo werkt de rechtsstaat. Een wetenschapper daarentegen moet proberen zijn eigen ongelijk aan te tonen.[10] Pas als dat niet lukt mag hij hopen een stukje van de waarheid in handen te hebben. Daarom moet hij zuinig zijn op tegenstrijdige gegevens, want iedere tegenstrijdigheid kan waardevol zijn.

Ik ben dus niet voor ‘Open Data’. We hoeven onze bevindingen niet geheim te houden à la Newton, maar het uitleveren van complete databestanden aan PR bureaus nodigt uit tot misbruik.

Als een muis langer leeft van een bepaalde voedingsstof, geldt dat dan ook voor mensen? Geneesmiddelengigant Glaxo dacht van wel. Een paar jaar geleden kocht Glaxo voor een half miljard een firma op die was gespecialiseerd in resveratrol.[1] Dat is een stof uit rode wijn. Als muizen grote hoeveelheden van die stof eten, leven ze langer.

Er bestond al een andere manier om muizen langer te laten leven, maar die was minder aantrekkelijk. Muizen die permanent op een streng dieet staan en honger lijden krijgen minder ouderdomsziekten dan gewone muizen, en ze leven 30% langer.[2] Het is onzeker of een levenslang vermageringsdieet bij mensen ook werkt. Daarvoor heb je vrijwilligers nodig met normaal gewicht die vele jaren lang een hongerdieet volgen, en dat lukt niet. Maar het klinkt wel aannemelijk. We weten dat dikke mensen korter leven en eerder ouderdomsziekten krijgen dan mensen met een normaal gewicht; voor mensen met een normaal gewicht zou extra afvallen dus het leven verder kunnen verlengen.[3] Alleen wil niemand levenslang hongeren. De wijnpil bracht hier uitkomst, want de wijnpilfirma had ontdekt dat de stof uit rode wijn in het muizenlijf precies dezelfde effecten had als hongeren. Het DNA, dat alles in het lichaam bestuurt, ging onder invloed van de wijnpil dezelfde signalen uitzenden als onder invloed van een tekort aan eten. Wijnpil en hongeren hadden ook hetzelfde effect op diverse organen: beide voorkwamen bij bejaarde muizen vervetting van de lever en degeneratie van de hartspier.[4]

Er zijn echter redenen om even te wachten met het aanschaffen van een pot met wijnpillen. In de eerste plaats rijzen er de laatste tijd twijfels aan de effecten van deze stof bij muizen.[5]  Andere onderzoekers kunnen de resultaten van de door Glaxo aangekochte wijnpilfirma niet goed reproduceren.[6][7] Misschien komt dat nog. Een belangrijker bezwaar vind ik dat we nauwelijks weten wat de wijnpil doet bij mensen. Nederlandse onderzoekers gaven onlangs vrijwilligers een hoeveelheid resveratrol overeenkomend met honderd liter rode wijn per dag. [8][9] Dat verlaagde de bloeddruk, het suikergehalte van het bloed en het vetgehalte van de lever. Dat is een begin, maar er is nog een lange weg te gaan voordat is bewezen dat het middel ouderdomsziektes voorkomt en niet tegelijk andere ziektes veroorzaakt. Ik ben ook sceptisch over de claims van de beroemde Engelse professor Linda Partridge. Zij belooft dat haar onderzoek bij fruitvliegjes, wormen en muizen binnen tien jaar leidt tot een pil die ons langer doet leven, met minder kanker, hart- en vaataandoeningen, botontkalking en suikerziekte.[10]

Ik geloof daar niets van. Niet dat ik tegen proefdieronderzoek ben. Zonder fruitvliegjes zou de moderne genetica niet bestaan, en dankzij onderzoek bij muizen kunnen dokters steeds vaker kanker genezen. Ook in de voeding waren proefdieren ooit cruciaal. De meeste vitamines zijn geïdentificeerd door onderzoek bij dieren, want met mensen kun je maar beperkt experimenteren. Maar dat was toen. Tegenwoordig is de opbrengst van voedingsonderzoek bij proefdieren teleurstellend. Of het nu gaat om antioxidanten, geconjugeerd linolzuur (CLA), selenium of vitamine A, telkens bleken fascinerende effecten van voedingsstoffen bij proefdieren niet op te gaan bij de mens. [11] [12][13]

Ikzelf had vroeg in mijn carrière een vergelijkbare ervaring. Het was bekend dat het eten van plantaardig in plaats van dierlijk eiwit konijnen beschermde tegen aderverkalking. Ik deed daar verder onderzoek naar, maar ik wou ook weten of het bij mensen werkte; dat was toen nog nauwelijks onderzocht. Toen we konijnen en mensen hetzelfde sojaeiwit gaven bleek het bij konijnen uitstekend te werken en bij mensen totaal niet.[14]

Waarom levert voedingsonderzoek bij proefdieren tegenwoordig zulke teleurstellende resultaten op? [15] Dat komt vooral doordat de volgorde is omgekeerd waarin het onderzoek gedaan wordt. De juiste manier om proefdieren te gebruiken is om te beginnen met een onmiskenbaar effect bij mensen. Neem de ontdekking van vitamine C. Het stond al eeuwen vast dat mensen die lange tijd geen groente en fruit aten — zoals zeelui op de schepen naar Nederlandsch Indië —, een dodelijke ziekte kregen die scheurbuik heette. Begin vorige eeuw werd ontdekt dat ook cavia’s scheurbuik kregen als ze geen groenten en fruit aten.[16] Toen kon in experimenten met cavia’s worden vastgesteld om welke stof het ging en waar die stof in zat. Zo is vitamine C ontdekt. Het was bekend dat er iets in groente en fruit zit waar de mens niet zonder kan, en vervolgens werd bij het proefdier uitgezocht welke stof dat was.

Helaas zijn nieuwe effecten van voedsel op ziekten bij mensen tegenwoordig zeldzaam. Daarom draaien sommige onderzoekers de volgorde om: ze zoeken iets dat werkt bij muizen en suggereren dat het bij mensen ook zal werken. Als dat wordt getest valt het vrijwel altijd tegen. Ik zou de wijnpillen dus maar laten staan tot is bewezen dat ook mensen er langer van leven.