Martijn B. Katan

Em. hoogleraar Voedingsleer
Vrije Universiteit Amsterdam

Misstappen van wetenschapperszijn een hot topic in de media.[1]Ik zou daar blij mee moeten zijn want berichtgeving over wetenschap mag best wat kritischer; te vaak gaan juichende persberichten over de nieuwste wetenschappelijke doorbraak kritiekloos de krant in. Toch heb ik bezwaar tegen bepaalde ontwikkelingen rond de verslaggeving over fouten van wetenschappers. De berichtgeving over de econoom Nijkamp is typerend.[2]Ik had graag een kritisch artikel gelezen over de waarde van zijn onderzoek. Levert het objectieve kennis op? Is het wel wetenschap? Dat vraag ik me af. Maar helaas ging de drukte in de media uitsluitend over het feit dat Nijkamp passages uit eerdere artikelen had gerecycled. Deze krant noemde dat zelfplagiaat en dat klinkt als fraude.

Volgens Google Scholar heeft Nijkamp 2759 publicaties, merendeels opiniestukken, overzichtsartikelen en theoretische verhandelingen.[3] Het zou een wonder zijn als hij zich daar niet regelmatig in herhaalde. Maar dat is nog geen fraude. Neem Johann Sebastian Bach. Het Amsterdams Bach Consort bracht onlangs drie Bachcantates ten gehore, gevolgd door een mis waarin Bach materiaal uit diezelfde drie cantates had verwerkt. Het programmaboekje noemde dat zelfplagiaat, veroorzaakt door tijdsdruk.[4]Elke week een nieuwe cantate dat is geen doen, net een wetenschapper die steeds moet publiceren. Zelfs in het Weihnachtsoratorium nam Bach eerder materiaal op. Ik zit er niet mee.

Dubbel publiceren van onderzoeksresultaten is wel fout. Dubbelpublicatie houdt in dat iemand een reeds gepubliceerd onderzoek nogmaals indient bij een ander wetenschappelijk tijdschrift en doet alsof het nieuw is. Dat is stom, want het komt meestal uit en het kan leiden tot een openbare “retraction” (terugtrekking) die de auteur de rest van zijn leven achtervolgt. Maar ik heb geen bewijzen gezien dat Nijkamp dubbel heeft gepubliceerd. Dubbel publiceren is bovendien de lichtste vorm van fraude. Echt ernstig wordt het pas als iemand steelt of zijn metingen verzint à la Stapel. Vergeleken daarmee is het herhalen van een alinea uit een eerder stuk de drukte niet waard. De Volkskrant maakte het helemaal bont, die liet de computer uitrekenen dat zestig procent van Nijkamp’s publicaties 'zelfplagiaat' bevatte. Daar zaten artikelen bij waarin zijn naam, adres en leerstoelomschrijving twee keer in dezelfde bewoordingen stonden opgeschreven.[5]Dat krijg je als je de conclusies aan de computer overlaat.

De publicaties over Nijkamp zijn kenmerkend voor een trend in de berichtgeving over publieke figuren. De media staan vol corrupte politici en rechters die vriendjespolitiek bedrijven. Enerzijds is dat goed, want als de journalistiek ze niet eerlijk houdt, wie doet het dan? Maar berichtgeving over personen kan ook inspelen op sensatiezucht, rancune en leedvermaak. Iedere politicus die iemand anders dan zijn echtgenoot zoent is vogelvrij. In columns en commentaren wordt als vanzelfsprekend aangenomen dat politici visieloos, hebzuchtig, ijdel en onbetrouwbaar zijn. Cijfers die dat bewijzen ken ik niet, de meeste politici die ik heb meegemaakt leken me verstandige, integere mensen, en zegslieden die de politieke wereld beter kennen dan ik bevestigen dat. De meeste Nederlanders kennen het politieke bedrijf echter niet uit de eerste hand en moeten afgaan op de media. Verklaart dat waarom politici het minste vertrouwen van alle beroepsgroepen genieten?[6]Menig verstandig persoon begint er niet meer aan, steeds minder mensen willen gemeenteraadslid worden. De NRC heeft terecht benadrukt hoe bedreigend zo’n tekort aan volksvertegenwoordigers is voor de kwaliteit van het openbaar bestuur.

In wetenschappers hebben mensen nog wel vertrouwen[7](zolang ze tenminste niet door de industrie worden betaald)[8], maar dat vertrouwen zal zakken als wetenschappers steeds weer in het nieuws komen als fraudeurs. Universiteiten doen hun best om fraude te voorkomen; de controle op ongewenst gedrag is verscherpt, jonge onderzoekers worden onderwezen in ethiek, beschuldigingen van wangedrag, ook anonieme, worden uitgebreid onderzocht en zo nodig volgt er straf. Heel goed, maar beschuldigingen kunnen ook overtrokken of ongefundeerd zijn en dan reageren Colleges van Bestuurte bangig. Ze moeten de rug recht houden en de betreffende journalist een veeg uit de pan geven in plaats van de beschuldigde uit de slee te gooien in de hoop dat de wolven de achtervolging zullen staken.

En de media? Diehebben het niet gemakkelijk; de strijd om de oplage- en kijkcijfers is bikkelhard en een professor die op zijn bek gaat doet het altijd goed.Anderzijds is het vertrouwen in journalisten nu al niet hoog.[9] Het creëren van schandalen en het voeden van rancune en leedvermaak bij nieuwsconsumenten kan omzet genereren maar leidt uiteindelijk tot verder reputatieverlies.Een kwaliteitskrant kan zich zo’n stuk over Nijkamp inclusief kwaadaardige spotprent niet al te vaak veroorloven. Meer in het algemeen pakt het ongelimiteerd afkammen van politici en wetenschappers nadelig uit voor iedereen, ook voor u, lezer, die met dat nieuws wordt gelokt. Zeg er wat van. En wees dankbaar dat er nog mensen gemeenteraadslid willen worden, anders had u niets te kiezen.



[1]Van 10 maart 2013 tot 10 maart 2014 verschenen er ruim 200 artikelen over wetenschapsfraude in nationale dagbladen, waarvan ruim een derde in de NRC. Bron: http://academic.lexisnexis.nl. Zoekprofiel: (wetenschap! w/20 fraude) OR (wetenschap! w/20 integriteit) OR (wetenschap! w/20 integer) OR (wetenschap! w/20 plagiaat) OR (professor! w/20 fraude) OR (professor! w/20 integriteit) OR (professor! w/20 integer) OR (professor! w/20 plagiaat). Hits: 226 voor nationale dagbladen en 79 voor NRC. Bij inspectie bleek een klein deel te gaan over iets anders. Anderzijds heb ik ongetwijfeld artikelen over wetenschapsfraude gemist omdat ze andere woorden gebruikten.

[2] NRC 7 januari 2014 p.1: ‘Onderzoek NRC: topeconoom VU pleegde meerdere keren zelfplagiaat’ Ibid p. 4: ‘Zonder Bronvermelding’

Belangenconflicten: Prof. Nijkamp is hoogleraar aan de VU, net als ik. Ik ken hem niet persoonlijk. Noch prof. Nijkamp noch andere VU-medewerkers waren betrokken bij het tot stand komen van deze column of wisten van het bestaan ervan voordat deze in de krant verscheen.

[3]In Google Scholar stonden op 11 maart 2014 onder het gebruikersprofiel Peter Nijkamp 2759 publicaties. Daar zitten stukken tussen die Google Scholar foutief aan hem toeschrijft en misschien telt Google hier en daar iets dubbel, maar in grote lijnen zal het aantal wel kloppen, en het is extreem veel. In Web of Science geeft Nijkamp P author 459 hits waarvan 386 Article. Van die 2759 publicaties bestaat dus hoogstens 386/2759 = 14% uit wetenschappelijke artikelen met nieuwe onderzoeksresultaten.

Ter vergelijking een aantal willekeurig gekozen andere onderzoekers die een Google Scholar profiel hebben aangemaakt, waaronder sommige die heel veel geciteerd worden: Dariush Mozaffarian (leefstijl en gezondheid, Harvard) 319 publicaties, Michael Porter (Harvard Business School) 1061, Douglas Altman (Statistics, Oxford) 1071. Nederlanders: Jan Luiten van Zanden 301 (economie), Coen Teulings (economie) 244, Jaap Seidell (gezondheid) 692, Cees Dekker (natuurkunde) 381, René Kahn (psychiatrie) 1791. En tot slot Diederik Stapel: 318.

[4] ‘Het tweede programma van het Amsterdams Bach Consort van dit seizoen staat geheel in het teken van Bach. Vandaag hoort u drie cantates in combinatie met één van Bachs vier korte lutherse missen. De relatie tussen deze werken bestaat eruit dat Bach muziek uit cantatedelen opnieuw gebruikte voor misdelen. Dit wordt ook wel parodiëren genoemd. Tal van componisten maakten vaker gebruik van eerder gecomponeerd werk. Ook Bach gebruikte regelmatig zijn muziek opnieuw, vooral in de laatste vijftien jaar van zijn leven gedurende zijn tijd te Leipzig. In de loop van de tijd zijn verschillende redenen aangevoerd waarom hij dit zelfplagiaat heeft toegepast. Bach werd onder meer geleid door zijn wens zijn materiaal ook in andere omstandigheden tot zijn recht te laten komen, maar natuurlijk was er altijd grote tijdsdruk: wekelijks een cantate componeren! Bach paste de parodie-techniek niet alleen toe in de korte missen, maar ook in grotere werken als het Weihnachtsoratorium en de Hohe Messe. Eén van Bachs eerste biografen, de Lutherse theoloog Albert Schweitzer, veroordeelde deze techniek en sprak zelfs van 'barbaarse' parodieën. Toch laat Bach net als in de Hohe Messe en het Weihnachtsoratorium zien en horen hoe briljant hij oud werk tot bijzonder nieuw werk maakt. Vandaag kunt u daar zelf een mening over vormen.’ Martijn de Graaf. Bach’s Parodieën: programmatoelichting. Amsterdams Bach Consort. 15 februari 2014, Waalse Kerk.

[5] “Onderzoek: 60 procent publicaties VU-econoom bevat 'zelfplagiaat'”. Bestand _Zelf_plagiaat_Nijkamp_3401.xlsx, beschikbaar via Volkskrant 08/01/14. 

[6]Centraal Plan Bureau. Kwartaalbericht 2010 (2) Continu Onderzoek Burgerperspectieven, p 5, 20 en 23

GfK Verein persbericht 21 februari 2014: “In 25 Ländern hat der GfK Verein Menschen gefragt, welchen Berufen sie vertrauen. Ganz oben stehen in 15 Ländern die Feuerwehrleute. Den geringsten Zuspruch erhalten in Deutschland und 22 weiteren Ländern die Politiker.”

Will Tiemeijer & Jos de Jonge, Hoeveel vertrouwen hebben Nederlanders in wetenschap? Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en Rathenau Instituut, 2013.

[7] Will Tiemeijer & Jos de Jonge, Hoeveel vertrouwen hebben Nederlanders in wetenschap? Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en Rathenau Instituut, 2013.

[8]Special EUROBAROMETER 340 “Science and Technology”, p 25.

http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb_special_359_340_en.htm EB 73.1 > Science and technology > Factsheets > NL

Tiemeijer & de Jonge, p 18 en 46.

[9] Tiemeijer & de Jonge, p 38, 44 en 45.